to ideologia polityczna zrodzona w XIX wieku, której celem było zbudowanie społeczeństwa bezklasowego, w którym wszystkie środki produkcji i wszystko, co jest wytwarzane, będzie wspólną własnością wszystkich członków społeczeństwa. Własność prywatna została zastąpiona własnością publiczną. Komunizm jest z natury totalitarny. Jego celem było podporządkowanie całego społeczeństwa ideologii i wyłączne kierownictwo partii komunistycznej.
System społeczny oparty na ideologii komunistycznej nazywany jest także komunizmem, który miał być ostatecznym celem rozwoju społecznego.
Terror komunistyczny. Pierwszym warunkiem budowy komunizmu po rewolucji była konfiskata majątku członków klas „wyzyskiwaczy” oraz ich represje, deportacje, uwięzienia i fizyczne zniszczenie, często wraz z członkami ich rodzin. Dziesiątki milionów ludzi padło jego ofiarą w XX wieku.
Dyktatura proletariatu została ustanowiona po zwycięstwie rewolucji. Państwem rządziło Biuro Polityczne Partii Komunistycznej, ale atrybutem władzy były obowiązkowe wybory na wszystkich szczeblach władzy, w których kandydaci wybierani byli przez kierownictwo partii, należący do „bloku komunistów i bezpartyjnych”. Wyniki wyborów były manipulowane w celu osiągnięcia z góry założonego rezultatu.
Industrializacja, kolektywizacja i rewolucja kulturalna były wymuszoną modernizacją społeczeństwa w celu stworzenia „bazy materialnej i intelektualnej” dla społeczeństwa komunistycznego. Oznaczało to preferencyjny rozwój przemysłu, zwłaszcza ciężkiego, zastępowanie indywidualnych gospodarstw rolnych kołchozami oraz podporządkowanie oświaty, kultury i nauki ideologii komunistycznej.
* * *
Niemieccy filozofowie Karol Marks (1818–1883) i Fryderyk Engels (1820–1895) stworzyli ideologię komunistyczną. Komunizm, formacja społeczna, która miała nastąpić po kapitalizmie, miał powstać po gwałtownej rewolucji światowej, rozpoczynającej się w najbardziej rozwiniętych krajach kapitalistycznych. Najbardziej postępowa klasa, klasa robotnicza, miała budować komunizm pod przewodnictwem swojej awangardy, Partii Komunistycznej, w warunkach dyktatury proletariatu. W społeczeństwie komunistycznym państwo miało z czasem zaniknąć.
Komuniści mieli nadzieję, że ogólnoświatowa rewolucja wybuchnie pod koniec I wojny światowej. Przejęcie władzy przez bolszewików w Rosji w listopadzie 1917 roku było postrzegane jako zapalnik tej rewolucji. Do ogólnoświatowej rewolucji nie doszło, ale rządy Europy wyniszczonej wojną światową traktowały wiele powstań robotniczych i wojskowych, którym przewodzili komuniści, jako realne zagrożenie, mogące doprowadzić do takiej rewolucji.
Komintern, założony w Moskwie w 1919 roku, był organizacją o zasięgu światowym. Partie komunistyczne na całym świecie działały jako jego sekcje. Jossif Stalin (1878–1953), który doszedł do stanowiska przywódcy Związku Radzieckiego po Włodzimierzu Leninie (1870–1924), przywódcy bolszewików, opracował teorię budowy socjalizmu w jednym kraju. Socjalizm miał być etapem przygotowawczym do przejścia do komunistycznego ustroju społecznego. Na początku lat 60. przywódca ZSRR Nikita Chruszczow (1894–1971) ogłosił zamiar ustanowienia komunizmu w Związku Radzieckim w latach 80. Jednak sytuacja gospodarcza Związku Radzieckiego, „materialna baza” budowy komunizmu, na której opierałaby się zasada podziału „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego potrzeb”, zaczęła się pogarszać w latach 70.
Z kolei socjalizm w Związku Radzieckim dzielił się na trzy etapy:
1) budowa socjalizmu (1918–1936) i dyktatura proletariatu, kiedy ograniczono prawa obywatelskie członków dawnych „klas wyzyskujących”;
2) zbudował socjalizm (1936–1977);
3) socjalizm rozwinięty (1977–1991): stworzenie państwa publicznego i narodu radzieckiego, w którym dotychczasowe narodowości miały się stopić w jedną całość.
W latach 1944–1949 Związek Radziecki podporządkował sobie kraje Europy Wschodniej, gdzie wprowadzono socjalistyczną organizację społeczną. Komuniści doszli również do władzy w Chinach. W krajach Europy Wschodniej socjalizm został ustanowiony w formie tzw. demokracji ludowej. Niektóre miniaturowe partie polityczne (chrześcijańscy demokraci, partie agrarne i inne) mogły działać pod kontrolą komunistyczną, a w niektórych krajach zezwolono również na niewielkie prywatne posiadłości ziemskie (na przykład w Polsce).
* * *
Komunizm to ideologia równościowa odkupienia z własnym grzechem pierworodnym (wyzyskiem jednego człowieka przez drugiego) i rajem (społeczeństwem komunistycznym). Kierownictwo partii ustanowiło wyłącznie obowiązującą prawdę komunizmu. Głównym wrogiem jedynej klasy postępowej, proletariatu, były klasy wyzyskujące, przede wszystkim burżuazja. Jak to bywa wśród ludzi tego samego wyznania, pojawiły się nurty odbiegające od głównego nurtu ustanowionego przez Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (takie jak trockizm, maoizm, eurokomunizm i wiele innych), a zwolennicy tych wariantów byli prześladowani.
Komunizm uważał ustalenie rzekomych praw rozwoju społeczeństwa ludzkiego za największe osiągnięcie Marksa i Engelsa. Lenin, przywódca rosyjskich bolszewików, opracował instrukcje dotyczące zdobycia władzy i utworzenia państwa komunistycznego w oparciu o teksty Marksa i Engelsa. Jego następcy rozwijali te instrukcje dalej, zgodnie ze zmieniającymi się warunkami. Komunizm rościł sobie prawo do bycia naukową doktryną polityczną, z czego wynikała jego rzekoma supremacja nad innymi ideologiami politycznymi. Klasyczną filozofię niemiecką, angielską ekonomię polityczną i utopijny socjalizm francuski uważano za prekursorów ideologii komunistycznej. Następujące trzy komponenty ideologii komunistycznej kontynuowały rozwój tych trzech dziedzin wiedzy: materializm dialektyczno-historyczny (filozofia), ekonomia polityczna (teoria ekonomii) i komunizm naukowy (politologia).
Dogmaty ideologii komunistycznej były jasne i proste, a studenci na wszystkich poziomach edukacji, od szkoły podstawowej po studia doktoranckie, byli zmuszeni je opanować. Inne ideologie były zakazane, a rozpowszechnianie tekstów zawierających „wrogie” ideologie było przestępstwem. Komunizm jest z natury totalitarny. Jego celem było podporządkowanie całego społeczeństwa ideologii i wyłączne kierownictwo Biura Politycznego Partii, które kontrolowało jej ustanowienie. Po tym, jak nadzieja na ogólnoświatową rewolucję rozwiała się i nastąpiła „tymczasowa stabilizacja kapitalizmu”, Związek Radziecki wycofał się, podobnie jak później inne państwa komunistyczne. Relacje między jego poddanymi a resztą świata zostały utrudnione.
Dawna elita została rozgromiona i częściowo zniszczona, a jej majątek skonfiskowany. Nowa elita składała się z oportunistów – wielu rewolucjonistów we wszystkich krajach należało do „klas wyzyskujących”, zgodnie z ich pochodzeniem – lub ludzi o skromnym pochodzeniu, którzy wynieśli się na pierwszy plan, którzy zasłużyli się w walce rewolucyjnej lub na wojnie i których wykształcenie obejmowało jedynie to, co zostało utrwalone ideologią komunistyczną.
Budowa socjalizmu, jako warunek wstępny wykucia komunistycznego systemu organizacji społeczeństwa, polegała na jego przymusowej i gwałtownej modernizacji. Wbrew przewidywaniom Marksa i Engelsa, komuniści doszli do władzy w krajach zacofanych gospodarczo, z dużym względnym udziałem ludności wiejskiej. Celem modernizacji było stworzenie „bazy materialnej” komunizmu: industrializacja (preferencyjny rozwój przemysłu ciężkiego i urbanizacja, między innymi w celu poszerzenia klasy robotniczej) oraz kolektywizacja (zastąpienie indywidualnych gospodarstw rolnych kołchozami i sowchozami (kołchozami), między innymi w celu zmniejszenia klasy chłopów, którzy wcześniej byli prywatnymi właścicielami gospodarstw rolnych).
Jedną z konsekwencji obu polityk były niedobory żywności i głód w wielu regionach, z ogromną liczbą ofiar. Trzecia reorganizacja, rewolucja kulturalna, polegała na likwidacji analfabetyzmu i zastąpieniu dotychczasowej kultury kulturą opartą na kanonach ideologii komunistycznej. W naukach ścisłych preferowano nauki przyrodnicze, ścisłe i inżynierię. Nauki społeczne znalazły się pod kontrolą Partii.
Pomimo totalitaryzmu, dzięki energicznej propagandzie, ideologia komunistyczna często zdobywała na krótki czas szerokie poparcie w krajach rządzonych przez partie komunistyczne, a także poza blokiem wschodnim. Deklaratywny antyimperializm, antykolonializm i antykapitalizm kusiły europejskich intelektualistów w latach 60. i 70. XX wieku.
Blok Wschodni rozpadł się wraz z upadkiem Związku Radzieckiego w latach 1989–1991. Partie komunistyczne nie doszły do władzy w wyniku procesu demokratycznego ani nie zdołały jej utrzymać po przywróceniu demokracji. Komunizm, który przewidywał przyszłość społeczeństwa na podstawie poziomu rozwoju Europy Zachodniej w XIX wieku, okazał się błędny. Reżimy komunistyczne upadły, tracąc zdolność do zapewnienia dobrobytu gospodarczego i społecznego. Partia Komunistyczna wprawdzie rządzi Chinami, jednym z najpotężniejszych krajów świata, do dziś, ale komunistyczne zasady gospodarcze zostały tam w dużej mierze porzucone.