Przez 75 lat w samym centrum Rzeszowa stał obelisk, który miał przypominać mieszkańcom, komu zawdzięczają „wolność”. Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej – ostatni taki sowiecki monument propagandowy na Podkarpaciu – właśnie znika z Placu Ofiar Getta. Rozbiórkę rozpoczęto 23 września, a prace mają się zakończyć do 30 listopada.
To dobra wiadomość, ale też powód do zadania niewygodnego pytania. Dlaczego dekomunizacja pomników, nakazana ustawą już w 2016 roku, w wielu miejscach wciąż nie jest zakończona? Historia rzeszowskiego obelisku to podręcznikowy przykład tego, jak długo trwa w Polsce zrywanie z komunistyczną symboliką.
Pomnik postawiony na cmentarzu
Pomnik odsłonięto 6 listopada 1951 roku, w ramach obchodów rocznicy rewolucji bolszewickiej. To wymowna data: nie świętowano niczego polskiego, lecz święto założycielskie Związku Sowieckiego. Obelisk miał około 8,5 metra wysokości. Na płaskorzeźbach przedstawiono marszałka Iwana Koniewa i generała Karola Świerczewskiego, sceny bitewne, „braterstwo broni” i pokojową pracę. Na szczycie stanęła figura kobiety z dzieckiem.
Równie wymowne jest miejsce. Plac, na którym stanął pomnik, był wcześniej cmentarzem żydowskim; w 1990 roku nadano mu nazwę Placu Ofiar Getta. W 1966 roku władze dołożyły tablicę przedstawiającą monument jako symbol tysiącletniej walki o niepodległość, a pod nim złożono ziemię z miejsc straceń. Komunistyczna propaganda zawłaszczała w ten sposób pamięć o prawdziwych ofiarach, by przykryć nią hołd dla armii, która przyniosła Polsce nową niewolę.
Osiem lat od uchwały do łopaty
Ustawa o zakazie propagowania komunizmu weszła w życie w 2016 roku. W 2018 roku rzeszowscy radni przegłosowali przeniesienie pomnika. I na tym przez lata się skończyło. Ówczesny prezydent miasta Tadeusz Ferenc był przeciwny, przekonywał, że obelisk to świadectwo historii, a jego usunięcie mogłoby kosztować nawet 3 mln zł.
Sprawa wróciła dopiero po pełnoskalowej napaści Rosji na Ukrainę w 2022 roku. Prezydent Konrad Fijołek zapowiedział usunięcie pomnika, ale spór o to, czy go „przenieść”, czy całkowicie usunąć z przestrzeni publicznej, ciągnął się kolejne lata. Wojewoda Ewa Leniart zgodziła się na częściowe przeniesienie elementów na cmentarz, tymczasem IPN deklarował, że sfinansuje operację tylko wtedy, gdy obiekt w całości zniknie z przestrzeni publicznej.
W międzyczasie emocje szukały ujścia. W 2022 roku prywatny „komitet społeczny” postawił miastu ultimatum i zapowiedział własną rozbiórkę – akcję przerwała policja, bo prawo nie pozwala prywatnym osobom samodzielnie usuwać takich obiektów. Lokalni narodowcy owinęli z kolei pomnik czarną folią z adresem Kremla. Wszystko to pokazuje, że mieszkańcy dawno mieli dość, a problemem była wyłącznie opieszałość urzędników.
Rzeszowski oddział IPN od dawna przypominał, że monument gloryfikuje system totalitarny i przedstawia Sowietów jako wyzwolicieli, przemilczając represje wobec żołnierzy podziemia i ludności cywilnej. Pieniądze – 100 tys. zł – zarezerwowano w budżecie miasta dopiero w styczniu 2026 roku. Ostatecznie demontaż ma kosztować około 156 tys. zł, czyli ułamek straszącej kwoty z czasów Ferenca.
Co zostanie z obelisku
Miasto zdecydowało się na rozbiórkę element po elemencie, a nie na wyburzenie. Ważąca 6,6 tony rzeźba kobiety z dzieckiem trafi do Muzeum Techniki i Militariów w Rzeszowie. Płaskorzeźby i tablice zostaną przeniesione na cmentarz żołnierzy sowieckich przy ul. Lwowskiej, a urnę z ziemią z pól bitewnych i miejsc egzekucji złożono w mogile ofiar na cmentarzu Pobitno. W miejscu pomnika nie stanie nowy monument – teren zostanie wybrukowany, bo to dawny cmentarz żydowski.
To rozsądne rozwiązanie. Muzeum jest właściwym miejscem dla artefaktów propagandy, cmentarz – dla pamięci o poległych. Centralny plac miasta nie musi już służyć hołdowi dla imperium, które zniewoliło Polskę na pół wieku.
„To przecież historia”
Przeciwnicy usuwania takich pomników zawsze używają tych samych argumentów: że to część historii, że burzenie pomników to barbarzyństwo, że żołnierze Armii Czerwonej też ginęli. Trzeba je potraktować poważnie i na nie odpowiedzieć.
Groby żołnierzy pozostają nienaruszone – akcja IPN nie obejmuje pomników na cmentarzach, a Rzeszów zachowuje nawet płaskorzeźby i rzeźbę, tyle że w muzeum i na cmentarzu. Pomnik na głównym placu nie jest „historią”, tylko jej interpretacją narzuconą przez komunistów: komunikatem, że sowiecka dominacja była wyzwoleniem, za które należy się wdzięczność. Usuwając go, nie wymazujemy przeszłości – przestajemy powtarzać kłamstwo w jej sprawie. Warto też pamiętać, że Rosja do dziś reaguje na polską dekomunizację propagandą, a rzecznik IPN zwracał uwagę na niszczenie miejsc pamięci ofiar zbrodni sowieckich po drugiej stronie granicy.
Ile jeszcze zostało
Według danych IPN z końca 2025 roku od 2022 roku zlikwidowano w Polsce 44 sowieckie obiekty propagandowe, m.in. obelisk w Maszewie upamiętniający „wyzwolenie” miasta w 1945 roku. Kilkanaście wciąż stoi – zwykle tam, gdzie brakuje zgody lokalnych władz. Nie chodzi więc o pieniądze ani o przepisy, lecz o wolę polityczną radnych i burmistrzów, którzy wolą unikać „kontrowersji” niż wykonać ustawę. Instytut deklaruje, że pomoże samorządom w usunięciu obiektów, sfinansuje prace i postawienie nowych upamiętnień polskich bohaterów.
Rzeszów pokazuje, że da się to zrobić, nawet jeśli trwało to stanowczo za długo. Pozostałe gminy nie mają już wymówek: prawo jest jasne, pieniądze są, a wojna za wschodnią granicą przypomina, czym w praktyce była i jest „wdzięczność” wobec Moskwy. Wolna Polska nie powinna stawiać pomników swoim okupantom.
Źródła
- Rzeczpospolita – Po 75 latach znika sowiecki monument z Rzeszowa
- Dzieje.pl (PAP) – Rzeszów przeznaczy 100 tys. zł na usunięcie pomnika (29.01.2026)
- toRzeszów.pl – Sowiecki pomnik znika z Rzeszowa
- TVP Info – Rozbiórka Pomnika Wdzięczności Armii Czerwonej (23.09.2026)
- TVN24 – Trwa demontaż ostatniego na Podkarpaciu sowieckiego pomnika propagandowego
- L24 – IPN apeluje o pełną dekomunizację przestrzeni publicznej (21.12.2025)