Dokładnie 14 marca 1964 roku Antoni Słonimski wszedł do kancelarii Prezydium Rady Ministrów i złożył krótki, dwuzdaniowy list skierowany do premiera Józefa Cyrankiewicza. Podpisało go 34 wybitnych przedstawicieli polskiej kultury i nauki. Ten skromny gest – zaledwie 64 słowa – stał się jednym z najważniejszych aktów oporu intelektualnego w okresie rządów Władysława Gomułki i zapoczątkował długą tradycję „listów protestacyjnych” w PRL.

Kontekst – powrót do stalinizmu kulturalnego

Początek lat 60. przyniósł wyraźne zaostrzenie polityki kulturalnej. Po „odwilży” 1956 roku władza stopniowo odzyskiwała kontrolę nad słowem drukowanym. W 1963 roku zlikwidowano tygodnik „Przegląd Kulturalny”, ograniczono drastycznie przydziały papieru na książki i czasopisma, a Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (GUKPPiW) zaostrzył cenzurę do poziomu nie spotykanego od czasów stalinowskich.

W środowisku literackim narastało poczucie duszenia się. Cenzura wycinała nie tylko politycznie niewygodne fragmenty, ale też uniemożliwiała publikację wielu utworów. Pisarzom i naukowcom brakowało elementarnych warunków do pracy – papieru po prostu nie było.

W styczniu 1964 roku na zebraniu warszawskiego oddziału Związku Literatów Polskich (przewodniczącym był wówczas Jarosław Iwaszkiewicz) padły głosy protestu przeciwko cenzurze. Kilka tygodni później, w kawiarni PIW-u na Foksal, Antoni Słonimski i Jan Józef Lipski (animator Klubu Krzywego Koła) dopracowali ostateczną wersję apelu.

Treść Listu 34 – prostota, która zabolała

List był wyjątkowo lakoniczny:

Do Prezesa Rady Ministrów Józefa Cyrankiewicza
Ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu.

Podpisy złożyli m.in.:

• pisarze: Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Stanisław Dygat, Zofia Kossak-Szczucka, Stanisław Cat-Mackiewicz, Melchior Wańkowicz, Jerzy Turowicz, Adolf Rudnicki, Adam Ważyk, Antoni Słonimski
• krytycy i eseiści: Stefan Kisielewski, Paweł Jasienica, Artur Sandauer
• uczeni: Tadeusz Kotarbiński, Władysław Tatarkiewicz, Maria Ossowska, Leopold Infeld, Aleksander Gieysztor, Julian Krzyżanowski, Edward Lipiński, Jan Szczepański, Kazimierz Wyka i inni.

Lista była imponująca – łączyła lewicowych marksistów, katolickich intelektualistów, przedwojennych konserwatystów i apolitycznych profesorów.

Reakcja władzy – furia i kontrakcja

Władza zareagowała błyskawicznie i nerwowo:

• 23 marca 1964 r. zatrzymano na 48 godzin Jana Józefa Lipskiego (głównego organizatora zbierania podpisów)
• wielu sygnatariuszom zablokowano wyjazdy zagraniczne (m.in. Jan Kott, Artur Sandauer)
• zakazano publikacji felietonów Słonimskiego w „Szpilkach”
• po lekturze Listu w Radiu Wolna Europa i publikacji poparcia 21 zachodnich intelektualistów w „The Times” (18 kwietnia 1964) Gomułka wpadł w furię – krążyła anegdota o rzuconym kałamarzu
• dziesięciu profesorów wycofało podpisy i wystosowało „antylist” do prasy zachodniej
• w czerwcu 1964 r. powstał kontrlist podpisany przez ponad 600 literatów (tzw. „folkslista”) – odmówili go m.in. Tadeusz Konwicki, Kazimierz Brandys, Marian Brandys, Andrzej Kijowski
• kulminacją obrony Listu 34 było zebranie ZLP w czerwcu 1964 r., na którym Maria Dąbrowska wygłosiła płomienne przemówienie: „Zamknąć niemal całkowicie usta ludziom, co się domagają większej swobody wypowiedzi […] to nie wykazuje zbędności Listu do premiera, lecz raczej potwierdza jego wagę – aktualność”.

Znaczenie Listu 34 – symbol i precedens

List 34 nie przyniósł natychmiastowych zmian w polityce kulturalnej – cenzura pozostała, papieru nadal brakowało. Ale wydarzenie miało znaczenie fundamentalne:

• był to pierwszy zbiorowy, publiczny protest inteligencji po 1956 roku
• pokazał, że elity kulturalne nie są już monolitem posłusznym partii
• otworzył erę „listów” – potem przyszły List 59 (1975), List 14 (1976), List 101 (1975–76), apele KOR-u i ROPCiO
• stał się symbolem odwagi cywilnej – dowodem, że nawet w systemie totalitarnym można powiedzieć „nie” bez karabinów i manifestacji ulicznych

Dziś, po ponad sześćdziesięciu latach, List 34 przypomina, że wolność słowa nigdy nie jest dana raz na zawsze – trzeba o nią stale walczyć, nawet jeśli zaczyna się od dwóch zdań i 34 podpisów.

(antykomunistyczni.pl)