W niedzielę 1 listopada miliony Polaków pójdą na cmentarze. Zapalimy znicze na grobach bliskich, przy tabliczkach z nazwiskami i datami. Dla tysięcy rodzin przez dziesięciolecia nie było jednak takiego grobu. Komuniści nie tylko mordowali swoich przeciwników. Robili wszystko, żeby nikt nie mógł nad nimi zapłakać.
Ofiary komunizmu grzebano nocą, w bezimiennych dołach, często pod cmentarnym murem, między grobami zwykłych zmarłych albo na wysypiskach. To nie był przypadek ani bałagan. To była metoda: wymazać człowieka razem z pamięcią o nim.
Doły pod cmentarnym murem
Najbardziej znanym takim miejscem jest tzw. Łączka, czyli kwatera Ł na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. To tam bezpieka potajemnie grzebała więźniów zamordowanych w więzieniu na Mokotowie. W latach 2012–2017 specjaliści IPN odnaleźli na Łączce szczątki około 300 osób.
Na Mokotowie zginęli m.in. rotmistrz Witold Pilecki, gen. August Emil Fieldorf „Nil”, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” i mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”. 1 marca 1951 roku stracono tam siedmiu członków kierownictwa Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” z Łukaszem Cieplińskim na czele. Szczątki „Łupaszki” i „Zapory” udało się odnaleźć i zidentyfikować. Wielu innych, w tym Pileckiego i Fieldorfa, wciąż nie odnaleziono.
Dziś pod cmentarnym murem stoi Panteon-Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych. W miejscu, gdzie miało nie być nic, są nazwiska.
„Rój” wraca z nieznanego grobu
Ta praca trwa. W lipcu 2026 roku IPN ogłosił identyfikację ppor. Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja”, żołnierza NSZ i NZW, dowódcy jednego z najdłużej walczących oddziałów partyzanckich na Mazowszu. Zginął w nocy z 13 na 14 kwietnia 1951 roku w Szyszkach, w obławie UB, milicji i KBW.
Przez 75 lat nikt nie wiedział, gdzie leży. Szukano go nawet w Pułtusku. Tymczasem jego szczątki spoczywały anonimowo na Łączce, obok „Łupaszki”. Pomogły badania DNA prowadzone w Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie i orzełek z partyzanckiego beretu znaleziony w trakcie ekshumacji.
Ponad 300 odzyskanych nazwisk
26 lutego 2026 roku w Pałacu Prezydenckim IPN ogłosił nazwiska kolejnych 16 zidentyfikowanych ofiar totalitaryzmów. Wśród nich byli ludzie straceni na mocy wyroków komunistycznych sądów wojskowych w Lublinie, Rzeszowie i Gdańsku. Łącznie Instytut zidentyfikował już ponad 300 osób.
Poszukiwania toczą się w całym kraju. Na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie IPN szukał partyzantów podziemia niepodległościowego zamordowanych w latach 1946–1950, m.in. z grupy „Ognia”. Każde takie miejsce to kolejne doły, w których komuniści chcieli ukryć prawdę na zawsze.
Dlaczego to takie ważne
Odebranie grobu było częścią kary. Rodziny nie mogły pochować bliskich ani nawet głośno o nich mówić. Wdowy i dzieci „bandytów”, jak nazywała ich propaganda, latami żyły z piętnem i w niewiedzy. Niektórzy nie doczekali żadnej odpowiedzi.
Dlatego każda identyfikacja to więcej niż sukces naukowców. To akt sprawiedliwości. Zwrócenie człowiekowi imienia, a rodzinie miejsca, w którym może zapalić znicz, to ostateczna porażka tych, którzy chcieli go wymazać.
Co możesz zrobić 1 listopada
- Jeśli będziesz w Warszawie, zapal znicz przy Panteonie na Łączce na Powązkach Wojskowych.
- Poszukaj w swojej okolicy grobów i miejsc pamięci żołnierzy podziemia niepodległościowego, ofiar UB i ofiar komunistycznych masakr. Wiele z nich jest zaniedbanych.
- Zapytaj starszych członków rodziny, czy ktoś z bliskich zaginął albo zginął w latach powojennych. Te historie często znikają razem ze świadkami.
- Jeśli w twojej rodzinie jest osoba, której losów nigdy nie wyjaśniono, skontaktuj się z IPN. Krewni mogą pomóc w identyfikacji, oddając materiał genetyczny do porównań.
Komuniści chcieli, żeby po ich ofiarach nie został ślad. Każdy zapalony znicz jest dowodem, że im się nie udało.