Siedemdziesiąt lat temu, 23 października 1956 roku, studenci w Budapeszcie wyszli na ulice. Chcieli między innymi poprzeć przemiany, które kilka dni wcześniej zaszły w Polsce. Tego samego wieczoru tłum obalił pomnik Stalina, a pokojowa demonstracja zamieniła się w zbrojne powstanie.
Rewolucja węgierska 1956 roku trwała niecałe dwa tygodnie. Przez chwilę wydawało się, że mały naród zdoła wyrwać się z sowieckiego imperium. Skończyło się czołgami na ulicach Budapesztu, tysiącami zabitych i milczeniem Zachodu. Polacy byli jednymi z nielicznych, którzy wtedy naprawdę pomogli.
Od wiecu do rewolucji
Wszystko zaczęło się od studenckiego marszu z listą postulatów. Gdy tłum dotarł pod budynek radia, padły strzały. Zamiast stłumić protest, przemoc go rozpaliła. Do powstańców zaczęli przyłączać się robotnicy, a potem całe oddziały węgierskiej armii.
W ciągu kilku dni na czele rządu stanął Imre Nagy, komunista, ale reformator. Pod presją ulicy szedł coraz dalej. 1 listopada ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i poprosił ONZ o uznanie neutralności kraju. 3 listopada utworzył rząd koalicyjny z udziałem odrodzonych partii niekomunistycznych.
Dla Moskwy to było za dużo. Komunizm można było reformować, ale nie można było z niego wyjść.
4 listopada: czołgi
O świcie 4 listopada wojska sowieckie wjechały do Budapesztu. Generał Pál Maléter, minister obrony, został aresztowany w trakcie rozmów, na które Sowieci sami go zaprosili. Nagy schronił się w ambasadzie Jugosławii. Tego samego ranka János Kádár ogłosił przez radio powstanie nowego, posłusznego Moskwie rządu.
Bilans był straszny. Według Encyclopaedii Britannica zginęło około 2500 Węgrów, a łączna liczba ofiar, łącznie z rannymi, sięgnęła 20 tysięcy. Około 200 tysięcy ludzi uciekło na Zachód. Nagy, choć dostał gwarancję bezpiecznego wyjścia z ambasady, został porwany. W 1958 roku, po tajnym procesie, stracono go razem z Maléterem i kilkoma współpracownikami.
Zachód patrzył
Apel Nagya do ONZ pozostał bez odpowiedzi. Zachód miał wtedy inne zmartwienia: na przełomie października i listopada Wielka Brytania i Francja prowadziły interwencję w Egipcie, w kryzysie sueskim. Stany Zjednoczone nie zamierzały ryzykować wojny z ZSRR o Węgry.
Węgrzy słuchali zachodnich rozgłośni i liczyli, że pomoc nadejdzie. Krytycy zarzucali później Radiu Wolna Europa, że rozbudzało nadzieje, których nikt nie zamierzał spełnić. Lekcja 1956 roku jest gorzka: wolności nikt nie podaruje za darmo, a deklaracje solidarności niewiele znaczą, gdy po drugiej stronie stoją czołgi.
Polska krew dla Węgier

Jeśli ktoś wtedy stanął przy Węgrach, to Polacy. Budapeszteńskie demonstracje zaczęły się przecież od poparcia dla polskiego Października. Polacy odpowiedzieli tym samym, choć sami żyli w państwie podległym Moskwie.
- W fabrykach, na uczelniach i w koszarach ustawiały się kolejki krwiodawców. Do 4 listopada samolotami wysłano 800 litrów krwi, a zebrano kilka razy więcej.
- Do Budapesztu poleciało 15 rządowych samolotów z darami.
- Pięć konwojów przewiozło 42 ciężarówki i 104 wagony kolejowe z lekami, opatrunkami, żywnością i materiałami budowlanymi.
- Polski Czerwony Krzyż zebrał na pomoc dla Węgrów 31 milionów złotych. Same uliczne zbiórki dały około 2 milionów, w czasach gdy przeciętna pensja wynosiła około 800 złotych.
Pomoc trwała do grudnia, gdy władze PRL zaczęły obawiać się reakcji Moskwy. Ale tamtej jesieni zwykli Polacy pokazali, że przyjaźń polsko-węgierska to nie frazes.
Co zostało z 1956 roku
Rewolucję węgierską zdławiono, ale jej nie zapomniano. To właśnie 23 października 1989 roku proklamowano Republikę Węgierską, kończąc epokę komunizmu. W tym roku 70. rocznicę obchodzono w Budapeszcie z udziałem przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen, już pod rządami nowego premiera Pétera Magyara.
W Moskwie pamięć wygląda inaczej. Rosyjski podręcznik historii, którego współautorem jest Władimir Miedinski, przedstawia powstanie jako kontrrewolucję podsycaną przez zachodnie służby. To ta sama logika, którą Kreml stosuje dziś wobec Ukrainy: każdy, kto chce wyrwać się spod jego wpływu, jest „faszystą” albo marionetką Zachodu.
Dlatego warto pamiętać o Budapeszcie 1956 roku. Nie tylko jako o tragedii, ale jako o dowodzie, że żaden naród nie godzi się dobrowolnie na komunizm. Trzeba go do tego zmusić czołgami.
Źródła
- Encyclopaedia Britannica: The Revolution of 1956
- Hungary Unlocked: 23 października w Budapeszcie, 70. rocznica
- Euronews: Węgry upamiętniają 70. rocznicę rewolucji 1956 roku
- Rzeczpospolita: Rok 1956. Polacy pomagają Węgrom
- Dzieje.pl: Polaków i Węgrów łączyła w 1956 roku solidarność
- Gazeta Prawna: rosyjski podręcznik o 1956 roku
