Siedemdziesiąt lat temu, 23 października 1956 roku, studenci w Budapeszcie wyszli na ulice. Chcieli między innymi poprzeć przemiany, które kilka dni wcześniej zaszły w Polsce. Tego samego wieczoru tłum obalił pomnik Stalina, a pokojowa demonstracja zamieniła się w zbrojne powstanie.

Rewolucja węgierska 1956 roku trwała niecałe dwa tygodnie. Przez chwilę wydawało się, że mały naród zdoła wyrwać się z sowieckiego imperium. Skończyło się czołgami na ulicach Budapesztu, tysiącami zabitych i milczeniem Zachodu. Polacy byli jednymi z nielicznych, którzy wtedy naprawdę pomogli.

Od wiecu do rewolucji

Wszystko zaczęło się od studenckiego marszu z listą postulatów. Gdy tłum dotarł pod budynek radia, padły strzały. Zamiast stłumić protest, przemoc go rozpaliła. Do powstańców zaczęli przyłączać się robotnicy, a potem całe oddziały węgierskiej armii.

W ciągu kilku dni na czele rządu stanął Imre Nagy, komunista, ale reformator. Pod presją ulicy szedł coraz dalej. 1 listopada ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i poprosił ONZ o uznanie neutralności kraju. 3 listopada utworzył rząd koalicyjny z udziałem odrodzonych partii niekomunistycznych.

Dla Moskwy to było za dużo. Komunizm można było reformować, ale nie można było z niego wyjść.

4 listopada: czołgi

O świcie 4 listopada wojska sowieckie wjechały do Budapesztu. Generał Pál Maléter, minister obrony, został aresztowany w trakcie rozmów, na które Sowieci sami go zaprosili. Nagy schronił się w ambasadzie Jugosławii. Tego samego ranka János Kádár ogłosił przez radio powstanie nowego, posłusznego Moskwie rządu.

Bilans był straszny. Według Encyclopaedii Britannica zginęło około 2500 Węgrów, a łączna liczba ofiar, łącznie z rannymi, sięgnęła 20 tysięcy. Około 200 tysięcy ludzi uciekło na Zachód. Nagy, choć dostał gwarancję bezpiecznego wyjścia z ambasady, został porwany. W 1958 roku, po tajnym procesie, stracono go razem z Maléterem i kilkoma współpracownikami.

Zachód patrzył

Apel Nagya do ONZ pozostał bez odpowiedzi. Zachód miał wtedy inne zmartwienia: na przełomie października i listopada Wielka Brytania i Francja prowadziły interwencję w Egipcie, w kryzysie sueskim. Stany Zjednoczone nie zamierzały ryzykować wojny z ZSRR o Węgry.

Węgrzy słuchali zachodnich rozgłośni i liczyli, że pomoc nadejdzie. Krytycy zarzucali później Radiu Wolna Europa, że rozbudzało nadzieje, których nikt nie zamierzał spełnić. Lekcja 1956 roku jest gorzka: wolności nikt nie podaruje za darmo, a deklaracje solidarności niewiele znaczą, gdy po drugiej stronie stoją czołgi.

Polska krew dla Węgier

Infografika: polska pomoc dla Węgier w 1956 roku – 800 litrów krwi, 15 samolotów, 42 ciężarówki i 104 wagony, 31 mln zł
Polska pomoc dla Węgier jesienią 1956 roku. Oprac. własne na podstawie „Rzeczpospolitej” i dzieje.pl

Jeśli ktoś wtedy stanął przy Węgrach, to Polacy. Budapeszteńskie demonstracje zaczęły się przecież od poparcia dla polskiego Października. Polacy odpowiedzieli tym samym, choć sami żyli w państwie podległym Moskwie.

Pomoc trwała do grudnia, gdy władze PRL zaczęły obawiać się reakcji Moskwy. Ale tamtej jesieni zwykli Polacy pokazali, że przyjaźń polsko-węgierska to nie frazes.

Co zostało z 1956 roku

Rewolucję węgierską zdławiono, ale jej nie zapomniano. To właśnie 23 października 1989 roku proklamowano Republikę Węgierską, kończąc epokę komunizmu. W tym roku 70. rocznicę obchodzono w Budapeszcie z udziałem przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen, już pod rządami nowego premiera Pétera Magyara.

W Moskwie pamięć wygląda inaczej. Rosyjski podręcznik historii, którego współautorem jest Władimir Miedinski, przedstawia powstanie jako kontrrewolucję podsycaną przez zachodnie służby. To ta sama logika, którą Kreml stosuje dziś wobec Ukrainy: każdy, kto chce wyrwać się spod jego wpływu, jest „faszystą” albo marionetką Zachodu.

Dlatego warto pamiętać o Budapeszcie 1956 roku. Nie tylko jako o tragedii, ale jako o dowodzie, że żaden naród nie godzi się dobrowolnie na komunizm. Trzeba go do tego zmusić czołgami.

Źródła

Udostępnij

Polub nas