



W 1989–1990 roku obie strony żelaznej kurtyny stanęły przed tym samym pytaniem: co zrobić z sędziami, którzy przez dekady orzekali w imieniu totalitarnego reżimu? Niemcy ze Wschodu (NRD) odpowiedzieli jasno: praworządność wymaga czystego startu. Polska wybrała inną drogę – „grubą kreskę” i „stabilność kadr”. Efekt? Do dziś widać różnicę w jakości państwa prawa.
Już przed oficjalnym zjednoczeniem (3 października 1990) ostatnia izba parlamentu NRD (Volkskammer) powołała komisje weryfikacyjne ds. sędziów i prokuratorów. Traktat Zjednoczeniowy dał podstawę prawną do nadzwyczajnego trybu zwalniania tych, którzy:
Każdy sędzia z NRD musiał ponownie ubiegać się o stanowisko w nowym, zjednoczonym systemie prawnym. Przeprowadzono weryfikację pod kątem akt Stasi (BStU) i zgodności z zasadami demokracji.Wyniki były druzgocące dla starego systemu:
Niemcy nie bawili się w półśrodki. Sędziowie, którzy skazywali za „wrogie podburzanie” czy czytanie „Roku 1984”, nie mieli miejsca w nowym państwie prawa. Proces nazwano Aufarbeitung – przepracowaniem przeszłości. Nie była to zemsta, lecz warunek budowy prawdziwego państwa prawa.
W Polsce rozliczenie sędziów praktycznie nie nastąpiło.
Dopiero naturalna wymiana pokoleniowa (emerytury) zmniejszyła odsetek sędziów z czasów PRL – dziś jest ich najwyżej 5%. Ale nie było to rozliczenie – to była po prostu biologia. Środowisko sędziowskie nigdy nie rozliczyło się ze stalinizmu, represji stanu wojennego ani z ideologicznego podporządkowania partii.W efekcie Polska przez lata miała sądownictwo, w którym duża część kadr wywodziła się z systemu, w którym sędzia był narzędziem władzy, a nie strażnikiem prawa.
| Aspekt | Niemcy (dawna NRD) | Polska (po 1989) |
|---|---|---|
| Wymiana sędziów | ponad 60% usuniętych w całym kraju. 90% usuniętych w Berlinie. | prawie zerowa (tylko naturalna wymiana) |
| Weryfikacja | obowiązkowa dla wszystkich | symboliczna, opóźniona i niepełna |
| Konsekwencje za współpracę ze służbami | automatyczne wykluczenie | brak realnych sankcji |
| Kadry kierownicze | 90% z Zachodu | w większości stare elity PRL |
| Efekt | nowe, wiarygodne sądownictwo | trwała kasta sędziowska z postkomunistycznymi nawykami |
Niemcy pokazali, że prawdziwa transformacja wymaga odwagi: rozliczenia nie tylko funkcjonariuszy Stasi, ale także tych, którzy w togach wydawali wyroki w imieniu dyktatury. Polska wybrała wygodę – i zapłaciła i płaci za to latami niskiego zaufania do sądów, polityzacją i poczuciem niesprawiedliwości.
Kiedy dziś słyszymy o „reformach sądownictwa”, warto pamiętać: Niemcy zrobili to w 1990 roku – skutecznie i bez wahania. My wciąż udajemy, że problem sam się rozwiąże.
Rozliczenie sędziów nie jest zemstą. Jest warunkiem państwa prawa. Niemcy to zrozumieli. Polska – wciąż nie do końca.
Przeczytaj więcej w dziale „Współczesny komunizm”:
https://antykomunistyczni.pl/index.php/wspolczesny-komunizm-blog/
Czy Polska kiedykolwiek odważy się na prawdziwe rozliczenie komunistycznej kasty sędziowskiej?
