Dziś 11 listopada to oczywistość: flagi na balkonach, marsze, biegi, koncerty i państwowe uroczystości. Dla pokoleń wychowanych w PRL ta data była jednak czymś zupełnie innym – świętem, którego oficjalnie nie było, a którego obchodzenie mogło skończyć się wizytą bezpieki, zatrzymaniem albo pałką ZOMO.
Historia tego, jak wyglądał 11 listopada w PRL, to podręcznikowy przykład komunistycznej polityki pamięci. Władza nie tylko zabrała Polakom święto. Próbowała zastąpić je innymi datami, wymazać z pamięci ludzi, którzy wywalczyli niepodległość, i karać tych, którzy o niej pamiętali.
Święto skreślone z kalendarza
Narodowe Święto Niepodległości ustanowił Sejm II Rzeczypospolitej ustawą z 23 kwietnia 1937 roku. Przetrwało niecałe osiem lat. W 1945 roku władze komunistyczne zlikwidowały je i wprowadziły w jego miejsce tzw. Narodowe Święto Odrodzenia Polski – obchodzone 22 lipca, w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Przy okazji z kalendarza zniknęło też Święto Żołnierza 15 sierpnia, przypominające zwycięstwo nad bolszewikami w 1920 roku.
Wybór daty nie był przypadkowy. 11 listopada przypominał o państwie, które powstało bez Moskwy i wbrew niej. 22 lipca przypominał o „Polsce Ludowej”, której rząd przywieziono z ZSRS. Jedna data mówiła o niepodległości, druga – o zależności przedstawianej jako wyzwolenie.
Listopad według Moskwy
Komuniści wiedzieli, że samo skreślenie święta nie wystarczy. Listopad trzeba było wypełnić czymś innym. Rolę tę pełniła rocznica rewolucji październikowej z 7 listopada – o tym, jak wyglądały obowiązkowe akademie i „miesiące przyjaźni”, pisaliśmy w tekście 7 listopada w PRL: przymusowe święto cudzej rewolucji. Podkreślano też rocznicę utworzenia lewicowego Tymczasowego Rządu Ludowego Ignacego Daszyńskiego w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku.
Historycy, m.in. dr Mariusz Żuławnik, zwracają uwagę, że celem było wymazanie ze świadomości społecznej zarówno daty 11 listopada, jak i postaci Józefa Piłsudskiego. Młodsze roczniki miały kojarzyć listopad z Leninem, nie z Legionami.

Pamięć w kościołach i na murach
Przez ponad trzy dekady obchody 11 listopada w PRL były zakazane, a próby ich organizowania groziły surowymi sankcjami. Pamięć o niepodległości przeniosła się do domów, do kościołów i do konspiracyjnych gestów. Bezpieka skrupulatnie odnotowywała każdy jej przejaw. W zasobach IPN zachowała się m.in. notatka służbowa z 21 listopada 1966 roku o „antysocjalistycznych” napisach wykrytych na murze przy ul. Pastelowej we Wrocławiu – razem ze zdjęciami.
Dla dzisiejszego czytelnika to absurd: aparat państwa fotografował napisy na murach, bo przypominały o niepodległości państwa, którym rzekomo rządził. Dla tamtej władzy było to jednak zagrożenie śmiertelnie poważne. Komunizm nie mógł pozwolić, by ludzie pamiętali, że Polska kiedyś była naprawdę wolna.
1978: opozycja odzyskuje święto
Przełom przyszedł w 60. rocznicę odzyskania niepodległości. 11 listopada 1978 roku Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela zorganizował niezależne obchody w Gdańsku, Krakowie, Lublinie, Łodzi i Warszawie. Po raz pierwszy od 1945 roku wspomnienie listopada 1918 roku przerodziło się w publiczne manifestacje patriotyczne. Wsparli je kombatanci AK, środowiska studenckie i Kościół. Rok później do obchodów dołączyła Konfederacja Polski Niepodległej.
W latach 1980–1981, w czasie karnawału „Solidarności”, rocznicę obchodzono już jawnie, m.in. w Gdańsku. Bezpieka nie odpuściła: funkcjonariusze SB z aparatami i kamerami stali przy trasach marszów, a nagrania pozwalały później identyfikować uczestników. W raporcie Departamentu III MSW o obchodach 63. rocznicy jego dyrektor Henryk Walczyński pisał o „silnych nastrojach nacjonalistycznych” w opozycji. Tak w języku bezpieki brzmiał patriotyzm.
Wieńce władzy i pałki ZOMO
Można usłyszeć argument, że PRL w latach 80. „pogodziła się” z 11 listopada. Rzeczywiście, 11 listopada 1981 roku władze po raz pierwszy złożyły wieńce przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie, a w oficjalnym obiegu częściej pojawiało się nazwisko Piłsudskiego – akcentowano jednak głównie jego socjalistyczną przeszłość.
To była taktyka, nie przemiana. Miesiąc później wprowadzono stan wojenny, a niezależne obchody znów stały się celem represji. Jeszcze w 1988 roku milicja i ZOMO rozpędzały listopadowe manifestacje patriotyczne m.in. w Gdańsku, Katowicach i Poznaniu. Władza chciała mieć monopol na pamięć: mogła sama złożyć wieniec, ale nie mogła pozwolić, by Polacy świętowali niepodległość bez jej nadzoru.
Święto wróciło dopiero w czasie obrad Okrągłego Stołu. Ustawą z 15 lutego 1989 roku Sejm PRL przywrócił 11 listopada do kalendarza świąt państwowych jako Narodowe Święto Niepodległości. Komuniści oddali je nie z przekonania, ale dlatego, że nie mieli już siły go zabierać.
Puenta: święto, którego nie dało się zabić
Przez 44 lata komunistyczne państwo próbowało wymazać 11 listopada. Zmieniło kalendarz, wymyśliło zastępcze rocznice, wysyłało bezpiekę na każdy marsz i każdy napis. Przegrało, bo pamięci nie da się zadekretować.
Ta lekcja jest aktualna także dziś. Spory o pomniki, nazwy ulic czy podręczniki to ciąg dalszy tej samej walki o to, kto opowiada Polakom ich historię. Komuniści rozumieli, że kto kontroluje kalendarz świąt, ten kształtuje wyobraźnię kolejnych pokoleń. Dlatego obrona pamięci o 11 listopada nie jest rytuałem, lecz odpowiedzią na dziesięciolecia celowego fałszowania przeszłości.
Kiedy w środę wywiesimy flagi, warto pamiętać o tych, którzy robili to wtedy, gdy groziło to więzieniem. To dzięki nim 11 listopada przetrwał PRL – a PRL nie przetrwała 11 listopada.
