46 lat temu, 10 listopada 1980 roku, przed gmachem Sądu Najwyższego w Warszawie zebrały się tłumy. Kiedy Lech Wałęsa wyszedł z sali, mógł ogłosić zwycięstwo: związek zawodowy niezależny od partii, z własnym statutem i prawem do strajku, został wpisany do rejestru. W państwie, w którym wszystko – od fabryki po klub szachowy – miało należeć do „przewodniej siły narodu”, był to precedens bez odpowiednika w całym bloku sowieckim.

Rejestracja Solidarności nie była jednak prezentem od władzy. Była efektem siedmiotygodniowej wojny nerwów, w której komuniści próbowali przez sąd przemycić do statutu własne warunki, a robotnicy odpowiedzieli groźbą strajku generalnego. Warto przypomnieć, jak wyglądał ten spór – bo pokazuje, czym naprawdę był system, z którym walczyli.

Statut bez „kierowniczej roli”

Droga do tego dnia zaczęła się w sierpniu 1980 roku, kiedy władza podpisała porozumienie ze strajkującymi i przyjęła 21 postulatów, w tym prawo do tworzenia wolnych, niezależnych związków zawodowych. Partia szybko pokazała, że zamierza traktować ten zapis jak martwą literę – i że każdy krok w stronę realnej niezależności trzeba będzie jej wyrwać.

Po podpisaniu porozumień sierpniowych przedstawiciele komitetów założycielskich z całego kraju 17 września 1980 roku powołali Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Nazwę zaproponował Karol Modzelewski. 22 września Krajowa Komisja Porozumiewawcza zatwierdziła projekt statutu, a 24 września Wałęsa złożył go w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie.

W dokumencie zabrakło jednego zdania, na którym władzy zależało najbardziej: zapisu o kierowniczej roli PZPR. Dla związkowców sprawa była prosta – niezależny związek nie może w statucie podporządkowywać się partii. Dla komunistów było to wyzwanie rzucone samemu fundamentowi systemu.

Sędzia, który poprawił robotników

1 października sędzia Zdzisław Kościelniak wysłał do związku czterostronicowe pismo z zastrzeżeniami: brakowało zapisu o kierowniczej roli partii i określenia terytorialnego zasięgu działania. Odpowiedzią był godzinny strajk ostrzegawczy w całym kraju 3 października.

24 października sąd wojewódzki wpisał Solidarność do rejestru, ale sędzia samowolnie zmienił statut: dopisał klauzulę o kierowniczej roli partii i skreślił prawo do strajku. Wałęsa skomentował to krótko: „Wydaje mi się, że zarejestrowano inny związek, niż ja reprezentuję”. Związek uznał poprawki za bezprawne i zaskarżył postanowienie do Sądu Najwyższego.

Ten epizod dobrze pokazuje, czym był sąd w PRL. Nie arbitrem, lecz narzędziem polityki. Sędzia nie badał, czy statut jest zgodny z prawem – dopisywał do niego to, czego oczekiwała partia. Niezawisłość sędziowska była w PRL pojęciem z konstytucji, a nie z sali rozpraw.

Rejestracja Solidarności – oś czasu sporu o statut od 24 września do 10 listopada 1980
Spór o statut Solidarności jesienią 1980 r. Źródło: dzieje.pl (PAP)

Wojna nerwów i kompromis z 9 listopada

27 października Krajowa Komisja Porozumiewawcza ogłosiła gotowość strajkową. 31 października delegacja Solidarności spotkała się z premierem Józefem Pińkowskim, zapowiedziała strajk generalny na wypadek fiaska rozmów i uzyskała zgodę na odwołanie się do Sądu Najwyższego.

Rozwiązanie wypracowano w przeddzień rozprawy. 9 listopada Komisja przyjęła kompromis, który – jak wspominał senator Jan Rulewski – wynegocjowali Andrzej Gwiazda i Karol Modzelewski. Zapisy o kierowniczej roli PZPR, sojuszach międzynarodowych PRL i społecznej własności środków produkcji nie weszły do statutu, lecz do aneksu. Znalazły się w nim także postanowienia konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy o wolności związkowej oraz fragment porozumienia gdańskiego, w którym strajkujący uznali kierowniczą rolę partii w państwie.

10 listopada Sąd Najwyższy uchylił poprawki sądu wojewódzkiego i zatwierdził statut, przywracając prawo do strajku. Wałęsa ogłosił przed gmachem sądu, że związek osiągnął wszystko, czego chciał. Gotowość strajkowa została odwołana.

Kapitulacja czy zwycięstwo?

Krytycy do dziś twierdzą, że aneks był kapitulacją – Solidarność rzekomo uznała władzę partii i na tym polegał jej błąd. Ten zarzut nie wytrzymuje konfrontacji z realiami 1980 roku. W kraju stacjonowały wojska sowieckie, a dwanaście lat wcześniej czołgi Układu Warszawskiego zdławiły praską wiosnę. Statut, który wprost odrzucałby system, byłby zaproszeniem do interwencji.

Ważniejsze jest co innego: związek nie podporządkował się partii w swoich władzach, strukturach ani metodach działania. Uznał jej rolę w państwie, ale zachował własne prawo do strajku i niezależność. Dla systemu, który żył z monopolu na organizowanie ludzi, było to pęknięcie śmiertelne. Szybko okazało się też, że Polacy rozumieją to doskonale: według niemieckiej Federalnej Centrali Kształcenia Politycznego (bpb) związek wkrótce liczył ok. 9,5 mln członków.

Puenta: władza, która nie umiała przegrać

Komuniści nigdy nie pogodzili się z porażką z 10 listopada. 13 grudnia 1981 roku wprowadzili stan wojenny i zawiesili działalność związku; bpb szacuje, że zatrzymano wtedy ok. 10 tys. działaczy. 8 października 1982 roku Sejm PRL uchwalił ustawę o związkach zawodowych, która rozwiązała wszystkie związki istniejące przed 13 grudnia 1981 roku, w tym Solidarność. W Stoczni Gdańskiej podczas protestów zatrzymano ok. 270 osób, a 13 października w Nowej Hucie zastrzelono 20-letniego Bogdana Włosika.

Delegalizacja okazała się jednak tylko odroczeniem. Solidarność działała w podziemiu, a 17 kwietnia 1989 roku znów została zarejestrowana. Ta sama władza, która w 1980 roku próbowała przez sąd dopisać sobie posłuszeństwo robotników, dziewięć lat później musiała usiąść z nimi do stołu. Rejestracja z 10 listopada 1980 roku była pierwszym dowodem, że komunizm można zmusić do ustępstw. Reszta była kwestią czasu i wytrwałości.

Źródła

Udostępnij

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Polub nas