Jutro, 7 listopada, mija kolejna rocznica bolszewickiego przewrotu z 1917 roku. W PRL ta data miała własną nazwę wypisywaną wielkimi literami: Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa. Polacy musieli czcić święto obcego państwa, które w 1920 i 1939 roku najechało ich kraj, a potem przez pół wieku decydowało o jego losie.
Jak wyglądała rewolucja październikowa w PRL – nie ta z 1917 roku, ale jej coroczny rytuał w polskich szkołach, zakładach pracy i gazetach? Odpowiedź daje m.in. tekst historyka IPN Dobrosława Rodziewicza z portalu Przystanek Historia. To opowieść o tym, jak władza uczyła posłuszeństwa przez obowiązkowe świętowanie.
Co właściwie świętowano
Przewrót nastąpił w nocy z 6 na 7 listopada 1917 roku (według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wtedy w Rosji, był to 24/25 października – stąd „Październik”). Bolszewicy Lenina obalili Rząd Tymczasowy Aleksandra Kiereńskiego i zbudowali dyktaturę, która według autora tekstu IPN kosztowała życie co najmniej 6 mln ludzi.
Nie wszyscy Rosjanie dali się zmusić do świętowania. Od 1927 roku antybolszewicka emigracja rosyjska obchodziła 7 listopada jako Dzień Nieprzejednania wobec Bolszewików. W PRL takiej możliwości nie było: tu obowiązywała wdzięczność.
Miesiąc przyjaźni na rozkaz
W okresie stalinowskim rocznicę świętowano z rozmachem porównywalnym z 1 maja i 22 lipca, choć nie był to dzień wolny od pracy. Organizowano akademie, masówki, zebrania, konferencje, konkursy, spektakle i koncerty. Pisano okolicznościowe wiersze, a przemówienia naszpikowane były cytatami z Lenina i – do 1953 roku przede wszystkim – Stalina.
Obchody poprzedzał „Miesiąc Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej”. Załogi zakładów podejmowały zobowiązania produkcyjne, a robotnicy i chłopi wysyłali do Związku Sowieckiego kartki z życzeniami pisanymi według ustalonego wzoru. W ambasadzie sowieckiej 7 listopada wpisywano życzenia do księgi pamiątkowej. Wdzięczność wobec Moskwy była więc nie tylko hasłem – była normą do wyrobienia.
Dla Kremla 7 listopada był świętem założycielskim państwa. Dla PZPR – okazją do zademonstrowania lojalności. Im głośniej Warszawa świętowała, tym wyraźniej pokazywała, kto naprawdę rządzi w „bratniej” Polsce.
To samo święto wyznaczało rytm pomnikowej propagandy. Przykładem jest Rzeszów, gdzie 6 listopada 1951 roku, właśnie w ramach obchodów rocznicy rewolucji, odsłonięto Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej – ten, który dziś wreszcie znika z miasta.
Po 1956: przymus dla dzieci
Odwilż 1956 roku zdjęła z robotników i chłopów obowiązek masowego udziału w obchodach. Nie zdjęła go jednak z dzieci. W szkołach akademie trwały nadal, a przez cały rok indoktrynację prowadziło Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Metoda była prosta: przymus (obecność na akademii) łączono z zachętą (nagrody w konkursach wiedzy o ZSRS).
Przez całą epokę Gomułki, Gierka i Jaruzelskiego prasa, radio i telewizja powtarzały tezy o zasługach bolszewików. Ulice zdobiły transparenty, plakaty, murale i gazetki ścienne. Historyk IPN odnotowuje ironiczny szczegół: dekorowanie wystaw sklepowych było ryzykowne, bo okolicznościowe hasła zbyt jaskrawo kontrastowały z pustymi półkami.
Rytuał miał też swój wymiar państwowy. Delegacje składały wieńce na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie wielokrotnie w ciągu roku – 1 i 9 maja, 22 lipca, 12 października i oczywiście 7 listopada.
„Przecież nikt w to nie wierzył”
Często słyszy się, że akademie ku czci Października były pustym rytuałem: uczniowie się nudzili, robotnicy odliczali minuty do końca, a nauczyciele odhaczali kolejny punkt planu. To prawda – szczera wiara w bolszewicką rewolucję była w PRL rzadkością.
Ale właśnie w tym tkwi istota mechanizmu. Komunizmowi nie chodziło o to, by każdy uwierzył. Chodziło o to, by każdy uczestniczył – stał na akademii, podpisał zobowiązanie, wysłał kartkę z życzeniami. Udział w kłamstwie, nawet bez przekonania, był formą podporządkowania. Kto raz zaakceptował, że musi publicznie dziękować okupantowi, trudniej potem protestował przeciw innym nakazom.
Rocznica, która obróciła się przeciw władzy
Najsłynniejszym owocem „październikowych” obchodów okazała się inscenizacja, która miała je uświetnić. „Dziady” Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka przygotowano w Teatrze Narodowym na 50. rocznicę rewolucji; premiera odbyła się 25 listopada 1967 roku. Władzy szybko przestało się jednak podobać to, co ze sceny słyszała publiczność. Zenon Kliszko przekonał Gomułkę do zdjęcia przedstawienia z afisza, a 16 stycznia 1968 roku ministerstwo kultury ogłosiło jego zawieszenie od 1 lutego.
Ostatnie przedstawienie zagrano 30 stycznia 1968 roku. Po nim tłum przeszedł pod pomnik Mickiewicza, skandując o wolnej sztuce i wolnym teatrze; milicja zatrzymała 35 osób. Zdjęcie „Dziadów” stało się iskrą protestów studenckich Marca ’68. Spektakl przygotowany na bolszewicką rocznicę stał się zarzewiem buntu przeciw polskim namiestnikom Moskwy.
Ostatnie przyjęcie
Co roku 7 listopada w ambasadzie ZSRS w Warszawie odbywało się przyjęcie dla kierownictwa PZPR, rządu i wybranych twórców. Ostatnie w dziejach PRL – 7 listopada 1989 roku – opisał w dzienniku Mieczysław Rakowski. Wśród gości byli już Tadeusz Mazowiecki, Jacek Kuroń i Adam Michnik. Rakowski z przekąsem nazwał ich „kwiatem polskiej opozycji”.
Można to traktować jako anegdotę, ale można też jako przestrogę. Rytuały uległości wobec Moskwy nie zniknęły z dnia na dzień – na przyjęcie w sowieckiej ambasadzie przyszli nawet dawni przeciwnicy systemu. Dziś wiemy, że pamięć o tym, czym był „Wielki Październik”, trzeba pielęgnować świadomie. Bo kłamstwo powtarzane przez dekady w szkołach i na akademiach nie znika samo, nawet gdy zniknie państwo, które je wymyśliło.