W nocy z 9 na 10 listopada 1989 roku tłumy berlińczyków ze Wschodu przeszły przez przejście przy Bornholmer Straße, a kilka godzin później ludzie z obu stron siedzieli już na koronie muru z młotkami w rękach. Obraz radości obiegł świat i do dziś jest symbolem końca zimnej wojny. Łatwo jednak zapomnieć, czym ten mur był przez poprzednie 28 lat: nie granicą chroniącą państwo przed wrogiem, lecz więziennym ogrodzeniem wokół własnych obywateli.
Upadek muru berlińskiego obchodzimy w tym roku po raz 37. To dobra okazja, by przypomnieć ofiary tej budowli i zadać pytanie, które wciąż jest aktualne: dlaczego każdy komunistyczny reżim prędzej czy później musi zamykać ludzi w środku?
Operacja „Róża”: kraj, z którego uciekali obywatele
Mur nie powstał z dnia na dzień z kaprysu. W nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 roku służby NRD rozpoczęły operację o kryptonimie „Róża” i odcięły Berlin Zachodni od reszty miasta. Powód był prosty: ludzie masowo głosowali nogami. Szacunki mówią, że w latach 1949–1961 z NRD do RFN uciekło od 1,6 mln do ok. 2,6 mln osób – w dużej części właśnie przez otwarty jeszcze Berlin. Uciekali lekarze, inżynierowie, robotnicy wykwalifikowani, młodzi. „Państwo robotników i chłopów” wykrwawiało się demograficznie.
Propaganda nazwała mur „antyfaszystowskim wałem ochronnym”, który miał bronić NRD przed agresją Zachodu. Wystarczy jednak spojrzeć na konstrukcję granicy, by zobaczyć, w którą stronę była zwrócona. Pas śmierci, zasieki, psy, reflektory i strażnicy z bronią pilnowali nie tego, kto chce wejść, ale tego, kto próbuje wyjść.
Beton, wieże i rozkaz strzelania
Granica wokół Berlina Zachodniego miała ok. 155 km. W połowie lat 70. sam betonowy mur miał 106 km długości, składał się z ok. 45 tys. płyt o wysokości 3,6 m, a wzdłuż granicy stały 302 wieże strażnicze. Za murem ciągnął się pas kontrolny, który żołnierze wojsk granicznych mieli prawo – i obowiązek – ostrzeliwać.
Mimo tego ok. 5 tys. osobom udało się uciec przez mur aż do jesieni 1989 roku: tunelami, w skrytkach samochodów, przez okna kamienic, a nawet balonami. Każda z tych ucieczek była upokorzeniem dla władzy, która twierdziła, że buduje raj na ziemi.
140 imion. Upadek muru berlińskiego nie wskrzesił ofiar
Projekt badawczy Fundacji Muru Berlińskiego i Centrum Historii Współczesnej w Poczdamie (ZZF) udokumentował co najmniej 140 osób, które zginęły przy murze lub zmarły w okolicznościach bezpośrednio związanych z reżimem granicznym NRD. Osobno odnotowano co najmniej 251 osób, które zmarły w trakcie kontroli lub po kontrolach na berlińskich przejściach granicznych.
Za tymi liczbami stoją konkretni ludzie. Pierwszą ofiarą była Ida Siekmann, która 22 sierpnia 1961 roku wyskoczyła z okna swojego mieszkania przy Bernauer Straße, próbując dostać się na zachodnią stronę. Spośród 140 ofiar ponad setka to osoby, które próbowały przekroczyć granicę – większość z nich zastrzelono. Dziewięć ofiar nie skończyło 16 lat. Wśród zabitych byli także dwaj Polacy: Franciszek Piesik i Czesław Kukuczka.
Ostatnim zastrzelonym był 20-letni Chris Gueffroy, zabity 5 lutego 1989 roku – zaledwie dziewięć miesięcy przed otwarciem granicy. Około dwóch tygodni później NRD zawiesiła rozkaz otwierania ognia do uciekinierów. Ostatnią ofiarą muru był Winfried Freudenberg, który 8 marca 1989 roku zginął po upadku z balonu, którym próbował przelecieć na Zachód.
Jedno zdanie Schabowskiego i koniec iluzji
Sam upadek muru był w dużej mierze dziełem przypadku. 9 listopada 1989 roku rzecznik władz NRD Günter Schabowski ogłaszał na konferencji prasowej nowe przepisy o wyjazdach. Zapytany, od kiedy obowiązują, odpowiedział: „natychmiast, bez zwłoki”. Wieczorem pod przejściami zebrały się tłumy. Około 23:30 na Bornholmer Straße major Harald Jäger, wobec wielotysięcznego tłumu, z własnej inicjatywy kazał podnieść szlaban.
Przypadek zadziałał jednak tylko dlatego, że system był już martwy od środka. Latem Węgry otworzyły granicę z Austrią i tysiące obywateli NRD ruszyło tą drogą na Zachód. W Polsce od sierpnia rządził pierwszy od wojny niekomunistyczny premier, Tadeusz Mazowiecki. Reżim, który przez 28 lat trzymał ludzi siłą, nie miał już ani siły, ani woli, by strzelać.
Po zjednoczeniu Niemiec sądy skazały ok. 120 strażników granicznych i członków Biura Politycznego SED za strzelanie do uciekinierów. To niewiele wobec skali zbrodni, ale ważny precedens: rozkaz z góry nie usprawiedliwia zabijania bezbronnych ludzi.
Mury, które wciąż stoją
Obrońcy komunizmu chętnie mówią, że mur był „produktem zimnej wojny” i że winę za podział Berlina ponoszą obie strony. To wygodna symetria, która nie wytrzymuje zderzenia z faktami. Zachód nie musiał budować murów, by zatrzymać swoich obywateli. Ludzie uciekali w jedną stronę – z komunizmu do wolności, nigdy odwrotnie.
Ta sama logika działa dziś. Korea Północna traktuje ucieczkę z kraju jak zdradę, a rodziny uciekinierów płacą za nią represjami. Kuba przez dekady karała obywateli za próby wypłynięcia na morze. Chiny budują cyfrowy mur, który zamyka nie ciała, ale informację. Kształt się zmienia, zasada pozostaje: system, który nie potrafi przekonać ludzi, musi ich pilnować.
Dlatego 9 listopada to nie tylko rocznica radosnego wieczoru w Berlinie. To dzień pamięci o 140 ludziach, którzy zapłacili życiem za próbę przejścia kilkudziesięciu metrów – i przypomnienie, że mury komunizmu nie upadają same. Trzeba je burzyć: pamięcią, prawdą i odmową relatywizowania zbrodni.